TCVN 4244:2005 thiết bị nâng: thiết kế, chế tạo và kiểm tra kỹ thuật

TCVN 4244:2005 về thiết bị nâng: phạm vi, còn hiệu lực không, hệ số an toàn cáp, phanh, thử tải tĩnh 125% và động 110%, liên hệ với QCVN 7:2012 và kiểm định.

TCVN 4244:2005 "Thiết bị nâng - Thiết kế, chế tạo và kiểm tra kỹ thuật" là tiêu chuẩn quốc gia về thiết bị nâng, do Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành năm 2005. Tiêu chuẩn áp dụng cho cần trục, cầu trục, cổng trục, pa lăng, tời và bộ phận mang tải. Nội dung gồm yêu cầu an toàn, thiết kế, vật liệu, hàn, và cách kiểm tra, thử tải. Theo cơ sở dữ liệu tiêu chuẩn quốc gia (tra cứu tháng 9/2026), TCVN 4244:2005 vẫn còn hiệu lực. Bài này tóm tắt phạm vi, các yêu cầu chính và cách tiêu chuẩn được dùng khi kiểm định, có ghi số điều để tiện tra cứu.

Tiêu chuẩn TCVN 4244:2005 là gì?

TCVN 4244:2005 do Ban kỹ thuật TCVN/TC8 "Đóng tàu và Công trình biển" biên soạn, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng đề nghị, Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành. Tiêu chuẩn thay thế 4 tiêu chuẩn cũ:

TCVN 4244:86: Quy phạm kỹ thuật an toàn thiết bị nâng.
TCVN 5862:1995: phân loại thiết bị nâng theo chế độ làm việc.
TCVN 5863:1995: yêu cầu an toàn trong lắp đặt và sử dụng.
TCVN 5864:1995: cáp thép, tang, ròng rọc, xích và đĩa xích.

Đến tháng 9/2026, chưa có phiên bản TCVN 4244 nào mới hơn bản 2005.

Phạm vi áp dụng của TCVN 4244:2005

Theo mục 1.1.1, tiêu chuẩn áp dụng cho:

Cần trục kiểu cần: cần trục ô tô, bánh hơi, bánh xích, cần trục tháp, cần trục đường sắt, cần trục chân đế.
Cầu trục và cổng trục các loại.
Máy nâng: xe tời chạy trên ray trên cao, pa lăng điện, tời điện, pa lăng tay, tời tay, máy nâng xây dựng.
Các loại bộ phận mang tải.

Tiêu chuẩn không áp dụng cho thiết bị nâng lắp trên tàu biển, phương tiện thủy nội địa và công trình biển (mục 1.1.2). Xe nâng hàng và thang máy cũng không nằm trong danh sách trên; xe nâng hàng được kiểm định theo quy trình kiểm định xe nâng hàng riêng.

Có bắt buộc áp dụng TCVN 4244:2005 không?

Tự bản thân tiêu chuẩn TCVN là tự nguyện. TCVN 4244:2005 trở thành bắt buộc vì được quy chuẩn kỹ thuật quốc gia viện dẫn. QCVN 7:2012/BLĐTBXH về an toàn lao động đối với thiết bị nâng (ban hành kèm Thông tư 05/2012/TT-BLĐTBXH) dùng định nghĩa của TCVN 4244:2005 (mục 1.3.1). Mục 2.1 của quy chuẩn này yêu cầu thiết bị nâng trong phạm vi "phải đảm bảo các đặc tính kỹ thuật tối thiểu theo yêu cầu kỹ thuật của TCVN 4244:2005".

Phạm vi của QCVN 7:2012 gần giống TCVN 4244:2005, và loại trừ rõ máy xúc, thiết bị nâng không dùng cáp hoặc xích, xe nâng hàng, thang máy, thiết bị nâng trên tàu biển và công trình biển (mục 1.1.5). Cần trục, cầu trục và cổng trục còn có quy chuẩn riêng là QCVN 29:2016/BLĐTBXH và QCVN 30:2016/BLĐTBXH.

Bố cục TCVN 4244:2005

Tiêu chuẩn dày 172 trang, gồm 4 chương và 21 phụ lục:

Chương 1, Quy định chung: phạm vi, tài liệu viện dẫn, định nghĩa (trong đó có tải trọng làm việc an toàn SWL), hồ sơ kỹ thuật, và yêu cầu chung về an toàn kỹ thuật.
Chương 2, Thiết kế: phân nhóm chế độ làm việc, tải trọng (gồm tải gió, động đất), ứng suất kết cấu, chọn cáp, tang, puly, thiết bị điện.
Chương 3, Vật liệu và hàn: vật liệu, nhiệt luyện, hàn.
Chương 4, Kiểm tra và thử: chi tiết tháo được và thiết bị nâng.
Phụ lục 1 đến 21: bu lông cường độ cao, mối hàn, dung sai thiết bị và đường ray, và các phiếu kiểm tra kết cấu, xích, cáp, ma ní, móc, cụm puly.

Các yêu cầu kỹ thuật chính

Phân nhóm chế độ làm việc

Thiết bị nâng được phân nhóm theo tổng thể từ A1 đến A8, dựa trên cấp sử dụng và cấp phổ tải. Từng cơ cấu (nâng, di chuyển, quay, thay đổi tầm với) được phân nhóm riêng từ M1 đến M8 (mục 2.1.1). Nhóm cơ cấu càng cao thì cáp, tang, puly phải chọn càng dư bền.

Hệ số an toàn của cáp thép

Cáp phải có hệ số an toàn thực tế không nhỏ hơn giá trị tối thiểu Zp theo nhóm cơ cấu (Bảng 2.3.2.2.1.2.1):

M1: cáp chạy 3,15; cáp tĩnh 2,5.
M2: cáp chạy 3,35; cáp tĩnh 2,5.
M3: cáp chạy 3,55; cáp tĩnh 3.
M4: cáp chạy 4; cáp tĩnh 3,5.
M5: cáp chạy 4,5; cáp tĩnh 4.
M6: cáp chạy 5,6; cáp tĩnh 4,5.
M7: cáp chạy 7,1; cáp tĩnh 5.
M8: cáp chạy 9; cáp tĩnh 5.

Đường kính tang và puly

Đường kính quấn cáp tối thiểu bằng hệ số H nhân với đường kính cáp (Bảng 2.3.2.3.1.1). Giá trị H theo nhóm cơ cấu:

Tang: từ 11,2 (M1) đến 25 (M8).
Puly: từ 12,5 (M1) đến 28 (M8).
Puly cân bằng: từ 11,2 (M1) đến 18 (M8).

Thành tang phải cao hơn lớp cáp trên cùng ít nhất 1,5 lần đường kính cáp, và 2 lần với cần trục dùng trong xây dựng (mục 1.5.3.1.1). Khi móc ở vị trí thấp nhất, trên tang vẫn phải còn ít nhất 2 vòng cáp (mục 1.5.3.1.2).

Phanh

Cơ cấu nâng phải có phanh tự động, giữ được tải bằng 1,6 lần tải nâng, kể cả khi mất điện (mục 1.5.3.3.2).
Cơ cấu nâng vật liệu nóng chảy phải có hai phanh cơ hoạt động độc lập.
Phanh tự động hoặc thiết bị chống bão của cơ cấu di chuyển có hệ số an toàn không nhỏ hơn 1,1 (mục 1.5.3.3.3).

Thiết bị an toàn

Theo mục 1.5.5, thiết bị nâng phải có công tắc giới hạn vị trí cao nhất và thấp nhất của cơ cấu nâng, thiết bị giới hạn cho cơ cấu di chuyển, thay đổi tầm với và quay, và thiết bị chống quá tải, chống lật. Thiết bị có sức nâng thay đổi theo tầm với phải gắn biểu đồ sức nâng nhìn rõ từ vị trí điều khiển. Ngoài ra phải có thiết bị cảnh báo bằng âm thanh, ánh sáng.

Hồ sơ kỹ thuật và người vận hành

Hồ sơ kỹ thuật của thiết bị nâng gồm 8 nhóm tài liệu (mục 1.4.1): thuyết minh và tính toán, bản vẽ tổng thể, sơ đồ truyền động và bố trí thiết bị an toàn, bản vẽ kết cấu kim loại, bản vẽ lắp cơ cấu và sơ đồ mắc cáp, quy trình chế tạo bộ phận đặc biệt, quy trình kiểm tra và thử tải, và hướng dẫn lắp ráp, vận hành an toàn.

Người điều khiển thiết bị nâng phải được đào tạo và cấp giấy chứng nhận; người buộc móc tải, đánh tín hiệu phải qua đào tạo (mục 1.5.7.2.3). Vận hành cầu trục, cổng trục thuộc công việc có yêu cầu nghiêm ngặt, người vận hành phải được huấn luyện an toàn nhóm 3.

Kiểm tra và thử tải theo TCVN 4244:2005

Chương 4 chia việc kiểm tra thiết bị nâng thành 4 loại (Bảng 4.3.1):

Kiểm tra lần đầu: trước khi đưa vào sử dụng, gồm kiểm tra lắp ráp, thử tĩnh và thử động.
Kiểm tra hàng năm: 12 tháng một lần, gồm xem xét, thử tĩnh và thử động với tải bằng sức nâng (SWL).
Kiểm tra định kỳ: 3 năm một lần, gồm xem xét, thử tĩnh và thử động.
Kiểm tra bất thường: sau khi sửa chữa hoặc thay thế chi tiết, sau khi chuyển cần trục tới vị trí làm việc mới, và sau khi sửa chữa do tai nạn.

Khi xem xét, phải kiểm tra hoạt động của các cơ cấu, thiết bị điện, thiết bị an toàn, phanh và tín hiệu. Ngoài ra phải kiểm tra kết cấu thép và mối hàn, móc, cáp, puly, trục, chốt, đối trọng, nối đất và đường ray. Độ mòn ở miệng móc không được vượt quá 10% chiều cao tiết diện ban đầu (mục 4.3.2).

Thử tĩnh: tải thử bằng 125% SWL, giữ 10 phút. Cần trục có cần nâng tải ở độ cao 100-200 mm; cầu trục và cổng trục nâng ở độ cao 200-300 mm, xe con đặt ở vị trí có độ võng lớn nhất. Đạt khi tải không rơi và kết cấu kim loại không nứt, không biến dạng dư.
Thử động: sau khi thử tĩnh đạt, tải thử bằng 110% SWL, nâng lên hạ xuống ít nhất 3 lần để kiểm tra các cơ cấu và phanh.
Cần trục thủy lực: nếu không nâng được 125% SWL thì thử với tải lớn nhất nâng được, nhưng không nhỏ hơn 110% SWL.

Sau khi thay cáp thép phải kiểm tra lại lượng cáp dự trữ và liên kết đầu cáp (mục 4.3.4). Chi tiết tháo được mới chế tạo hoặc không có giấy chứng nhận xuất xưởng được thử tĩnh ít nhất 10 phút (mục 4.2).

Chu kỳ kiểm định: theo quy trình kiểm định, không theo Bảng 4.3.1

Kiểm định bắt buộc thực hiện theo quy trình kiểm định (QTKĐ) của từng loại thiết bị, ban hành kèm Thông tư 54/2016/TT-BLĐTBXH. Các QTKĐ viện dẫn TCVN 4244:2005 cho phần thử tải, nhưng tự quy định chu kỳ riêng, và chu kỳ này khác Bảng 4.3.1:

Thiết bị nâng kiểu cầu (cầu trục, cổng trục, bán cổng trục, pa lăng điện), QTKĐ 09-2016/BLĐTBXH: 3 năm một lần; thiết bị đã dùng trên 12 năm thì 1 năm một lần. Xem kiểm định cầu trục và kiểm định pa lăng.
Cần trục tự hành, QTKĐ 10-2016/BLĐTBXH: 2 năm một lần; cần trục đã dùng trên 10 năm thì 1 năm một lần. Xem kiểm định cần trục.

Nếu nhà chế tạo quy định hoặc đơn vị sử dụng yêu cầu chu kỳ ngắn hơn thì làm theo chu kỳ ngắn hơn. Danh sách quy trình cho từng loại thiết bị có ở danh mục quy trình kiểm định. SITC là đơn vị được Nhà nước chỉ định thực hiện kiểm định các máy, thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn lao động, trong đó có cầu trục, cần trục, pa lăng và vận thăng.

Câu hỏi thường gặp

TCVN 4244:2005 còn hiệu lực không?

Còn. Theo cơ sở dữ liệu tiêu chuẩn quốc gia (tra cứu tháng 9/2026), TCVN 4244:2005 vẫn còn hiệu lực và chưa có phiên bản mới thay thế.

TCVN 4244:2005 có bắt buộc áp dụng không?

Có, với thiết bị nâng thuộc phạm vi QCVN 7:2012/BLĐTBXH. Mục 2.1 của quy chuẩn này yêu cầu thiết bị đạt tối thiểu các yêu cầu kỹ thuật của TCVN 4244:2005.

TCVN 4244:2005 có áp dụng cho xe nâng hàng không?

Không. Phạm vi tiêu chuẩn không có xe nâng hàng, và QCVN 7:2012/BLĐTBXH loại trừ rõ xe nâng hàng. Xe nâng hàng được kiểm định theo quy trình riêng.

Thử tải tĩnh và thử tải động theo TCVN 4244:2005 là bao nhiêu?

Thử tĩnh bằng 125% tải trọng làm việc an toàn (SWL), giữ 10 phút. Thử động bằng 110% SWL, nâng lên hạ xuống ít nhất 3 lần.

TCVN 4244:2005 thay thế tiêu chuẩn nào?

TCVN 4244:86 (Quy phạm kỹ thuật an toàn thiết bị nâng) và TCVN 5862:1995, TCVN 5863:1995, TCVN 5864:1995.